از آنجا که آسیب شناسی رشته خاصی است و نسبت به سایر رشته های آزمایشگاهی کمتر مورد احتیاج عامه مردم و پزشکان عمومی است و در حقیقت همگام با پیشرفت های تکنیک و علم جراحی و آندوسکوپی ضرورت استفاده از آن بیشتر درک می شود در ابتدای کار تأسیس آزمایشگاه های تشخیص طبی در ایران،مورد توجه قرار نگرفت و این روش آزمایشگاهی سال ها پس از دیگر رشته ها در ایران رواج یافت.
تا سال 1315 که اولین آزمایشگاه آسیب شناسی تأسیس گردید مواردی که برای بیماریاحتیاج به آزمایش نسجی می شد بافت برداشته شده به خارج از کشور ارسال می گردید و این امر درمورد همه بیماران مقدور نبود و تقریباً منحصر به مواردی بود که بیمار به بیمارستان های آمریکایی،بیمارستان های شرکت نفت یا پزشکان خارجی سفارتخانه ها مراجعه می نمود و این موسسات به واسطه تسهیلاتی که در امر ارسال بافت به خارج برایشان فراهم بود از این آزمایش استفاده می کردند و در حقیقت اکثریت بیماران و پزشکان ایران از این وسیله تشخیصی که در اکثر موارد قاطع است و در تعیین سرنوشت بیمار و مشی درمان جنبه حیاتی دارد، محروم بودند.
آموزش آسیب شناسی نیز در دانشکده پزشکی تهران خیلی ناقص بود و فقط به صورت علم نظری و مختصری بررسی میکروسکوپی از روی برش های تهیه شده در خارج به عمل می آمد و به همین مناسبت متأسفانه پزشکان فارغ التحصیل از دانشکده پزشکی تهران در آن دوران بهره کامل از این علم نداشته و بالطبع در دوران طبابت خود نیز استفاده ای از این روش تشخیصی نمی کردند.
در سال 1315 اولین آزمایشگاه آسیب شناسی توسط اداره کل بهداری در موسسه بهداشت زیر نظر مرحوم دکتر مصطفی حبیبی تأسیس شد و فعالیت خود را آغاز نمود. نظر به احتیاج مبرمی که به استفاده از آسیب شناسی در ایران احساس می شد با وجود محدود بودن وسایل کار و نداشتن کادر فنی کاردان، فعالیت این آزمایشگاه به سرعت رو به توسعه رفت. این آزمایشگاه به موازات فعالیت های خدماتی به منظور آشنا نمودن پزشکان با این روش تشخیصی و طرق بافت برداری و نگهداری و ارسال آن به آزمایشگاه و نشان دادن نتایج تشخیص جلسات کنفرانس و بحث در موسسه بهداشت و انجمن پزشکان که در آن زمان به همت دکتر عدلدر منزل ایشان تشکیل می گشت ترتیب می یافت تا پزشکان علاوه بر دیدار بیمار و مقایسه وضع بالینی او با نتایج آزمایش آسیب شناسی و با توجه به نظر پزشک معالج وضع بیمار مورد بحث ومشاوره قرار گیرد . اهمیت تشکیل این جلسات در این بود که ضمن نشان دادن لزوم همکاری پزشک معالج با متخصص آسیب شناسی به منظور رسیدن به تشخیص نهایی کمک لازم به دانش آسیب شناسی پزشکانی که در دوران تحصیل از آموزش این علم محروم بوده اند شود . به همین منظور نیز جزوات و یاداشت هایی چاپ و بین پزشکان توزیع می شد که همواره در اختیار داشته باشند و در این جزوات لزوم همکاری نزدیک و تبادل نظر بین آسیب شناس و پزشک معالج برای رسیدن به هدف نهایی که تشخیص بیماری بود به آنان گوشزد می شد و حقیقتاً باید گفت که این فعالیت ها در بادی امر برای شناسانیدن علم آسیب شناسی بسیار مؤثر بود . آزمایشگاه آسیب شناسی مؤسسه بهداشت مدت دو سال در خدمت بیماران تهران و شهرستان ها و خصوصاً مراجعین بیمارستان ها و بخش های جراحی بود تا اینکه در سال 1318 به دانشکده پزشکی تهران منتقل و بخش آسیب شناسی علمی و عملی در دانشکده پزشکی تهران تأسیس شد تا ضمن ادامه برنامهخدماتی سابق خود مبادرت به آموختن آسیب شناسی به صورت علمی و عملی به دانشجویانپزشکی نماید.
دومین آزمایشگاه آسیب شناسی برای انجام مراجعات بیمارستان های ارتش به همت دکتر قلی باوندی در سال 1318 در بیمارستان هزار تختخوابی گشایش یافت و شروع به فعالیت نمود و هسته اولیه آزمایشگاه های آسیب شناسی کنونی بیمارستان های ارتش در آن سال گذاشته شد. در سال های بعد با تأسیس دا نشکده پزشکی در شهرستان ها، آزمایشگاه های آسیب شناسی نیز در آن دانشکده ها تأسیس شد و دامنه فعالیت های آسیب شناسی در کشور گسترش یافت. آزمایشگاه آسیب شناسی دانشکده پزشکی تهران که از روز نخست بر مبنای صحیح بنیان گذاری شده بود از وجود پرفسور شارل اوبرلین رئیس دانشکده پزشکی که خود استاد این رشته بود نیز برخوردار شد و همکاری نزدیکی که از سالیان قبل بین مرحوم دکتر مصطفی حبیبی و پرفسور اوبرلین از دوران تخصص در دانشکده پزشکی پاریس آغاز شده بود در تهران به بهترین وجهی ادامه یافت و همین امر باعث شد که آسیب شناسی در ایر ان رو به پیشرفت رود و ثمرۀ آن مطالعات علمی و جالبی است که به همت این دو بزرگمرد و همکاری افراد جوانی که به گروه آسیب شناسی پیوستند انجام گرفت و در جراید پزشکی داخل و خارج کشور منعکس شده است و در نتیجه یک بنیان گذاری صحیح و پشتکار و همکاری نزدیک افراد گروه آسیب شناسی و همت کلیه علاقمندان به این رشته بود که علم آسیب شناسی در مدت زمانی بس کوتاه در کشور توسعه قابل توجهی یافت و استفاده از این رشته اساسی علم طب نصیب پزشکان، بیماران و دانشجویان پزشکی گردید. و اما در مورد تأسیس انستیتو سرطان در تهران : چون یکی از اس اسی ترین قسمت های این انستیتو را دپارتمان آسیب شناسی تشکیل می دهد لازم بود تا تشکیلات آسیب شناسی مجهز و تعدادکافی متخصصین آماده همکاری باشند تا انتستیتو سرطان تشکیل گردد . در اجرای این امر و تأسیس مرکز درمان سرطان، هلال احمر (جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران ) پیشقدم شد . به تقاضای هلال احمر (جمیعت شیر و خورشید سرخ ایران ) اولین پروژه تأسیس انستیتو سرطان در ایران در سال 1325 توسط دکتر مصطفی حبیبی تهیه و در اختیار جمعیت شیر و خورشید گذاشته شد. پس از مطالعات لازم و بررسی در راه اجرای این امر ب الاخره در سال 1328 اولین مقاوله نامه تأسیس یک مرکز درمان سرطان بین جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران و دانشکده پزشکی تهران به امضاء رسید و محل تأسیس این مرکز را در یک ساختمان نیمه تمام واقع در بیمارستان هزار تختخوابی تعیین نمودند و جمعیت شیر و خورشید سرخ اتمام ساختمان و تجهیز آن را متقبل شد. تکمیل ساختمان و تجهیز بیمارستان مدت هشت سال به طول انجامید تا اینکه در سال 1336 اولین مرکز کبالت و بخش های رادیولوژی و بخش جراحی سرطان افتتاح و آماده بهره برداری گردید و در آن زمان به نام بیمارستان تاج پهلوی (امروزه تحت عنوان انستیتو کانسر شناخته می شود ) نامگذاری شد . از طرف کرسی آسیب شناسی دانشکده پزشکی آزمایشگاه مجهزی نیز برای تکمیل فعالیت های بیمارستان مذکور تأسیس شد که بعداً به تأسیس کرسی سرطان شناسی دانشکده پزشکی و کمک های مادی سازمان برنامه، شرکت ملی نفت و شیر خورشید سرخ و سازمان بهداشت جهانی به صورت یک مرکز مطالعه و تحقیقات سرطان و انجام امتحانات آسیب شناسی (مرکز تحقیقات علمی سرطان) درآمد.
بیمارستان مذکور تا سال 1345 توسط شیر و خورشید سرخ ایران و دانشکده پزشکی تهران توأمان اداره می شد تا این که در این سال اداره آن کلاً به دانشکده پزشکی واگذار گردید. چون مراجعات بیماران سرطانی روز به روز زیادتر می شد پس از تکمیل ساختمان نیمه تمام دیگری به منظور توسعه انستیتو کانسر بنا شده بود، در اجرای برنامه توسعه فعالیت های خدماتی، آموزشی، تحقیقاتی و اپیدمیولوژیک در زمینه سرطان و بالاخره تأسیس یک مرکز تحقیقات سرطان تأسیس شد و همکاری نزدیک « انستیتو تحقیقات و مبارزه با سرطان » در یکدیگر ادغام شدند و واحدهای مختلف جراحی، پزشکی، رادیولوژی و رادیوتراپی، آسیب شناسی و اپیدمیولوژی و سایر رشته های تخصصی لازم در یک انستیتوی واحد و مستقل متمر کز گشت . به طور خلاصه آنچه دربارۀ تأسیس و تشکیل آزمایشگاه های آسیب شناسی و فعالیت های آن باید گفت این است که در مدتی حدود 70 سال آسیب شناسی به وجود آمد و توسعه قابل توجهی یافت و امروزه علاوه برتأسیس آزمایشگاه های دولتی و خصوصی در کشور، اکثر بیمارستان های بزرگ اعم از دولتی یا خصوصی از همکاری آسیب شناسان برخوردارند و آموزش این رشته در تمام دانشکده های پزشکیایران به صورت علمی و عملی به بهترین وجه ممکن انجام می گیرد.
مطالب قبلی
