سابقه تاریخی آزمایش و آزمایشگاه در ایران
آنچه از صحائف تاریخ پزشکی جهان مستفاد می گردد این است که قدما برای ادرار نقش بزرگی قائل بوده اند و با بررسی ظاهری آن به سلامت و بیماری افراد پی می بردند. می گویند اولین کسی که توجه به وجود قند در ادرار بیماران دیابتی نمود یک پزشک چینی بوده است . او ملاحظه کرده بودکه سگان، ادرار برخی از بیماران را با ولعی خاص می لیسند، در حالیکه به ادرار دیگر بیماران توجهی ندارند . گفته فوق روایتی بیش نیست ولی آنچه مسلم است در قرن هفدهم میلادی پزشکی انگلیسی شیرینی ادرار مبتلایان به دیابت را با (Thomas Willis) توماس ویلیس چشیدن آن توصیف نمود (برای مشاهده تاریخچه تصویری ادرار در وبلاگ علوم آزمایشگاهی ، به این پست بروید) و در حقیقت اولین آزمایش کیفی ادرار را به عمل آورد.
در تمدن های چینی و هندی در گفته های اطبا به نکاتی بر می خوریم که مؤید نقش ادرار در شناسائی برخی از بیماری ها (البته به اعتبار زمان) بوده است. در تاریخ پزشکی ایران، اطلاعاتی از ادرار و تغییرات آن در برخی از بیماری ها داده شده و در تمدن ساسانی و فعالیت های مرکز طبی جندی شاپور پزشکان مطالبی درباره تغییرات ادرار ، عرق و مدفوع در بیماری ها ذکر نموده اند که حائز اهمیت است و در نوشته های رازی و ابن سینا نیز از خواص ادرار و تغییرات آن در بیماری ها بحث فراوان شده است.
این نوع بررسی های ظاهری از مدفوعات مختلف بدن تا اوایل قرن نوزدهم بصورت کاملاً مقدماتی و ساده رواج داشت . از اواخر سده نوزدهم و اوایل سده اخیر این مراحل مقدماتی و ساده پشت سر گذاشته شد و با کشفیات میکرب شناسی، انگل شناسی، شیمی حیاتی و وجود دانشمندانی نظیر پاستور و کخ تحولی در تشخیص بیماری ها و ا ستفاده از روش های آزمایشگاهی به ظهور پیوست و با مطالعات و اکتشافات مختلف در زمینه ایمنی شناسی و فیزیک و شیمی رو به تکامل رفت و با توسعه علوم میکروبیولوژی و رشته های وابسته به آن و خون شناسی و بیوشیمی که از ارکان علم طب امروزی می باشند، همگام با تکمیل وسائل و اختراع دستگاه های آزمایشگاهی مختلف، راه برای تشخیص بیماری ها و بررسی های علمی، بهداشتی و پزشکی هموار شد تا به وضع کنونی رسید.
آنچه مورد نظر خاص ماست، بر رسی تاریخی و مطالعه درباره تاسیس مؤسسات آزمایشگاهی در کشور عزیزمان و یادی از بینان گذارن آن می باشد، زیرا در نتیجه توسعه و تکمیل همان مؤسسات ساده اولیه و در تعاقب خدمات و زحمات ارزنده همان بنیان گذاران قدیمی است که امروز در ایران مؤسسات آزمایشگاهی مجهزی در دانشکده های پزشکی، بیمارستان ها، مؤسسات بهداشتی - درمانی و بالاخره در سازمان های مستقلی مانند انستیتوپاستور، انستیتورازی، انستیتو تحقیقات بهداشتی، انستیتو تغذیه، انستیتو سرطان و آزمایشگاه های خصوصی کشور فعالانه به خدمات بهداشتی و درمانی و بهداشت عمومی و سالم سازی محیط مبادرت نموده، مشکلات زیادی را از متخصصین بهداشت و پزشکان و بیماران حل می نمایند.
سابقه تاریخی آزمایشگاه در ایران
مراحل ابتدایی و فعالیت های انفرادی - به سال 1268 هجری قمری در زمان صدارت میرزاتقی خان امیرکبیر بانی و مؤسس دارالفنون، عده ای از معلمین خارجی برای تدریس رشته های مختلف علمی منجمله طب و داروسازی از کشور اطریش و مجارستان استخدام و به موجب روزنامه وقایع اتفاقیه شماره 2 صفحه اول به تاریخ 26 محرم 1268 (آذر 1230 و اکتبر 1851 ) در میان برای تشریح (Dr.Ej.Polak) معلمانی که به ایران آمدند طبیبی به نام دکتر ادوارد ژاک وب پولاک برای داروسازی انتخاب شدند . دکتر فوکاتی پس از دو سال (Dr.Focati) و جراحی و دکتر فوکاتی خدمت و تدرسی داروسازی در دارالفنون برای خرید وسایل یک لابراتوار برای رشته داروسازی به اروپا رفت و پس از خرید و ارسال وسایل لازم کار، لابراتواری در دارالفنون تأسیس و با همکاری دکتر پولاک مبادرت به امتحانات شیمیایی معمولی و آموزش داروسازی و طب نمود. به موازات فعالیت های معلمین نامبرده دو پزشک خارجی دیگر یکی فرانسوی به نام دکتر دزیره که (J.Shlimmer) و دیگری هلندی به نام دکتر یوهان شلیمر (D.Tholozan) تولوزان پزشکان، دربار ناصرالدین شاه بودند و با خود وسایل لازم را همراه آورده بودند، مبادرت به برخی امتحانات لابراتواری می نمودند ولی فعالیت های آن ها منحصراً برای بیماران درباری بود. در سال های بعد عده دیگری از پزشکان خارجی به گروه معلمین دارالفنون پیوستند از آن جمله که در (Dr.Albou) دکتر آلبو ،(Dr.Blanc) دکتر بلان ،(DR.Georges) دکتر ژورژ کلاس های طب و داروسازی دارالفنون خدمت می نمودند و در آموزش و آزمایش های طبی و داروسازی سهمی داشتند.
البته عده ای از ایرانیان پزشک و داروساز در همکاری با خارجیان در تأسیس و اداره مدرسه طب و داروسازی دارالفنون نقش به سزائی داشته اند که سردسته آنان را باید میرزا کاظم محلاتی دانست . در همین اوان در نزدیکی دارالفنون (خیابان ناصرخسرو ) داروخانه ای توسط یک داروساز آلمانی به تأسیس گردید که بیشتر به تهیه دار وهای درباریان مظفرالدین شاه و (Shwerin) نام شورین اعیان و اشراف آن زمان مبادرت می کرد . در گوشه ای از همین داروخانه قرع و انبیق و وسایل آزمایشگاهی مختصری گذاشته شده بود و امتحال ادرار توسط شورین انجام می گرفت و عده زیادی از متمکنان و اعیان زمان برای اطلاع از این که مبتلا به بیماری دیابت هستند یا خیر ادرار خود را به داروخانه شورین می فرستادند. پس از مدتی فعالیت، شورین جای خود را به داروساز دیگری به داد و او نیز فعالیت های داروسازی و تجزیه ادرار را کماکان ادامه (E.Bonati) نام اوژن بناتی می داد و قسمتی از داروخانه او را آزمایشگاه اشغال نموده بود و تا آن تاریخ یعنی قریب 100 سال قبل، آزمایشگاه مدرسه طب و داروسازی دارالفنون و آزمایشگاه دکتر بناتی تنها آزمایشگاه های ایران را تشکیل می دادند. دکتر بناتی که سمت کنسول افتخاری نروژ را نیز داشت سالیان درازی در ایران بود و تا شروع جنگ بین المللی اول به خدمت خود در داروخانه ادامه داد و با آغاز جنگ جای خود داد و خود به آلمان، موطن خویش بازگشت. (Molion) را به یکی از شاگردانش به نام مولیون از آن پس موضوع تجزیه مواد به ذهن پزشکان و رؤسای بیمارستان های تهران خطور نمود و در بیمارستان دولتی (سینای کنونی) و بیمارستان آمریکائی تهران وسائل آزمایشگاهی فراهم آمد و پزشک سفارت انگلیس و برخی از (Neligan) نیز برخی از اطباء سفارتخانه ها خصوصاً دکتر نلیگان اطبای ایرانی که تحصیلات خود را در خارج انجام داده بودند وسایل آزمایشگاهی تهیه کرده، برخی از امتحانات آزمایشگاهی را در مطب خود انجام می دادند. باید قبول کرد که خدمات نامبردگان و امتحانات ادرار و برخی مواد دیگر که پزشکان ایرانی و خارجی به ابتکار خود در ایران آغاز نمودند از هر لحاظ در خور توجه است و این افراد سهمی عمده در بنیان گذاری آزمایشگاه های طبی ایران دارند ولی آنچه مسلم است دوران نهضت آزمایشگاه های کامل و متکی به روش های علمی جدید توسط کارشناسان با وسایل پی شرفته در ایران با تأسیس انستیتوپاستور ایران در سال 1299 شمسی و تشکیل انستیتوحصارک (انستیتورازی کنونی ) در سال 1303 و بنگاه بهداشت در سال 1315 که بعداً بنا م آزمایشگاه مرکزی وزارت بهداری و آزمایشگاه رفرانس نامیده شد آغاز می گردد. این مؤسسات اولین سازمان هایی بودند که برای تشخیص بیماری ها، مطالعات اپیدمیولوژیک، تهیه سرم و واکسن و بررسی های پزشکی و خدمات قرنطینه ای در ایران تشکیل گردیدند . مؤسسات مذکور از بدو تشکیل ضمن خدمات بهداشتی و پزشکی، به تربیت افراد لازم برای توسعه اینگونه ف عالیت ها در کشور اقدام نمودند . به موازات تأسیس و فعالیت مؤسسات نامبرده، دایره تأسیس آزمایشگاه ها در بیمارستان های مختلف اعم از کشوری و لشگری و خصوصی توسعه یافت و در سال های بعد توسط وزارت بهداری، بهداری های نیروهای مسلح، دانشکده های پزشکی و سازمان های طبی و بهداشتی دیگر رو به تکامل گرائید و هماهنگ با تکمیل بیمارستان ها و وسایل کار و زیاد شدن تعداد پزشکان تحصیل کرده و متخصصین رشته های مختلف، عده ای در ایران یا خارج در رشته های علوم آزمایشگاهی تخصص پیدا کرده، مبادرت به تأسیس آزمایشگاه های خصوصی در تهران و شهرستان ها نمودند و بدین نحو ظرف 80 سال مؤسسات آزمایشگاهی کامل در سراسر کشور تشکیل و به فعالیت های تشخیصی، اپیدمیولوژیک، سم شناسی، بررسی های مختلف مواد مصرفی و تهیه سرم و واکسن مورد احتیاج کشور پرداختند.
