علوم آزمایشگاهی | Lab sciences

علوم آزمایشگاهی ، مطالب آزمایشگاهی ، معرفی تکنیک ها و روشهای آزمایشگاهی برای شناسایی بیماری هاو ...

مقدمه ای بر گاز های خون

یکی از دوستان (آقا احسان) مطلبی در مورد ABGدرخواست کرده بودند که دراین پست مطرح میکنیم . به علت بالابودن مطالب در یک پست مقدمه ای بر گاز های خونی قرار می دهیم و در ادامه پست ها دستگاه اندازه گیری گاز های خونی را معرفی خواهیم کرد . در ضمن یادم رفت این مطالب را هم مانند بیشتر مطالب وبلاگ ترجمه شده است و همه مطالب این بحث را از کتاب تیتز براتون ترجمه کردیم . باما همراه باشید . همان طور که می دانید ABG مختصر شده Arterial blood gas به معنی گاز های خون شریانی است . برای اندازه گیری گازها در خون ، دستگاه مخصوصی به همین نام وجود دارد. گاز های خونی شامل دی اکسید کربن ، اکسیژن ، بیکربنات و گاهی PH خواهند بود . دستگاهی که برای اندازه گیری اکسیژن ، دی اکسید کربن و اسیدیته استفاده می شود کاملا خودکار است. جمع آوری نمونه مناسب و جابه جایی مناسب ان برای اندازه گیری گاز ها بسیار مهم است که اهمیت و نقش ان را در ادامه با هم بحث می کنیم . نمونه گرفته شده برای این تست می تواند نمونه شریانی و یا سیاه رگی و یا حتی مویرگی باشد . مقادیر گاز های خونی به اتسمفر بسیار حساس هستند و باید سعی شود تا خون گیری در شرایط بی هوازی انجام گیرد که این شرایط ایده آل است . مانند بسیاری از تست های دیگری آزمایشگاهی باید اندازه گیری گازهای خونی در عرض نیم ساعت انجام گیرد .  

نمونه و نمونه گیری برای بررسی گاز های خونی

برای اندازه گیری گاز ها در خون باید از خون کامل استفاده کنیم برای این منظور از هر جایی که مناسب است و می توان خونگیری وریدی کرد می توانیم مبادرت به خون گیری کنیم . محل های خون گیری همان رگ های موجود و در دسترس اندامی هستند اما برای مطالعات خاص ممکن است به شریانهای بزرگ و یا شریان های موجود در فضای قلبی نیاز داشته باشیم .  انالیزگران نمونه باید دقت کنند که بعضی از نمونه ها (با توجه به جمله قبلی) به دشواری جمع اوری می شوند بنابراین باید با نهایت دقت جابه جا شوند . تفاوت در گاز های خونی وریدی و شریانی بیشتر در مورد فشار اکسیژن مطرح است . فشار اکسیژن تنها حالت بالینی است که نیاز به نمونه شریانی داریم .

فشار اکسیژن (PO)در وریدی ها  معمولا 60 تا 70 mrn Hg کمتر از مقدار شریانی است وقتی که اکسیژن وارد مویرگ ها می شود زمانی که مقدار فشار دی اکسید کرین (PCO) در ورید ها 2 تا 8 میلیمتر جیوه بیشتر از شریان ها است . PH تنها 0.02 تا 0.05 در نمونه وریدی کمتر می شود .

  • تضمین کیفیت اندازه گیری گاز های خونی و PH  وابسته به کنترل مراحل قبلی (پیش از انالیز) ، کنترل مراحل تست و دستورالعمل های انالیز است .

از انجا که فرد آزمایش کننده معمولا در کنار افراد خون گیر ، پرستار ، درمانگران تنفسی ، پزشکان و ... کار نمی کند بنابراین اطلاعی از خون وریدی و یا شریانی ندارد بنابراین لازم است که این دو گروه در کنار هم کار کنند . خون گیری باید توسط افراد مجرب جمع اوری شود چون سوراخ حاصل از خون گیری ریسک پزشکی (هر چند کم) دارد . خون گیری شریانی همیشه با سرنگ و سوزن انجام می گیرد و نیازی به تورنیکت نیست و نباید هیچ کششی انجام گیرد . سایر استاندارد ها باید حین خون گیری رعایت شود .

خون گیری وریدی هم با سرنگ و سوزن انجام می گیرد اگر چه بعضی از آزمایشگاه ها نمونه های گرفته شده در تیوب های دارای نمک هپارین خشک را قبول می کنند . در خون گیری وریدی زمانی کهاز ورید ساعد نمونه برداشت می شود باید خون گیری بعد از آزاد کردن تورنیکت انجام گیرد و بیمار نباید انگشتان خود را خم و یا دست خود را مشت کند . استفاده طولانی مدت از تورنیکت ویا فعالیت عضلانی میزان فشار اکسیژن و PH وریدی را کاهش می دهد . از کاتر های حاوی هپارین هم می توان برای نمونه گیری استفاده کرد .

بهترین نمونه شریانی یا وریدی نمونه است که در سرنگ استریل 1 تا 5 میلی لیتری حاوی ضد انعقاد هپارین در شرایط بی هوازی جمع آوریشده باشد . اگر چه در حالت تئوری سرنگ های شیشه ای به علت عدم تبادل گاز به بیرون از دیواره سرنگ  ترجیح داده می شوند اما امروزه برای اندازه گیری گاز های خونی ، از سرنگهای پلاستیکی استفاده می شود چون در عرض یک ساعت هم میزانگاز ها تغییری نمی کند . هپارین لیوفیلیزه بر هپارین مایع ارجحیت دارد . اگر چه هپارین مایع استفاده شود :اندازه سرنگ ، غلظت ، حجم هپارین مایع و حجم خون وارد شده به سرنگ مهم است . ضد انعقاد مناسب ( -۰.۰۵ میلیگرم هپارین برای میلی لیتر خون) به دست می آید با  وارد کردن هپارین مایع به مقدار کافی به سرنگ به شیوه ای که هپارین اضافی و هوای اضافه را از فضای مرده سرنگ خارج کنیم . افزایش هپارین نسبت به خون باعث تغییر در میزان فشار کربن دی اکسید و پارمترهای مربوط به ان می شود .

بدیهی است که نمونه گیری در شرایط بی هوازی باعث می شود تاحداقل تماس را با اتسمفر هوا داشته باشیم . فشار دی اکسید کربن در هوای خشک در حدود 0.25 mm Hg است که از مقدار فشار خون (40 mm Hg) کمتر است . بنابراین مقدار دی اکسید کربن و فشار دی اکسید کربن خون اگر در معرض هوا قرار بگیرد کاهش خواهد یافت و از انجا که PH هم به مقادیر فشار دی اکسید کربن وابسته است بنابراین میزان ان افزایش میابد . فشار اکسژن اتمسفر (150 mm Hg) ، 60 میلی متر جیوه بیشتر از خون شریانی وحدود 120 میلیمتر جیوه بیشتر از خون وریدی است که باید به این نکته هم توجه کرد . باز هم مقداری خطا خواهد بود اگر چه حباب های ایجاد شده اولیه را به زودی خارج کنیم .

اثر حباب های موجود در نمونه در یک تحقیق به خوبی مشخص شده است که ۱۰۰ میکرولیتر جباب در نمونه  که از هوای بیرون وارد نمونه ۲ تا ۱۰ میلی لیتری خون می شود که میزان فشار اکسیژن در دو دقیقه به مقدار ۴ میلی متر جیوه افزایش یابد و فشار دی اکسید کربه به همین میزان کاهش یابد . (در شرایط عادی میزان فشار اکسیژن در این مقدار خون ۲۵ تا ۴۰ میلی متر  جیوه است)

گاهی خون مویرگی هم می تواند جایگزین مناسبی برای خون شریانی باشد . در زمانی که :

  1. می خواهیم میزان خون هدر رفته را کاهش دهیم .
  2. وقتی که خون گیری شریانی در دسترس نباشد .
  3. برای جلوگیری از سوراخ کردن دوباره شریان

اما در این شرایط خون مویرگی قابل قبول نیست :

  • زمانی که فشار سیستولیک خون کمتر از ۹۹ میلی متر جیوه است .
  • در موارد انقباض عروقی
  • بیمارانی که تحت اکسیژن تراپی هستند .
  • از نوزادان در اولین ساعات تولد
  • از نوزادانی با سندروم تنفسی

در موارد فوق به علت مخلوط شدن خون مویرگی وخون وریدی ممکن است میزان فشار اکسیژن کمتر گزارش شود . قبل از خونگیری مویرگی باید محل خون گیری به مدت ۱۰ دقیقه مالش داده شود تا مویرگ ها اتساع یابند و جریان خون از مویرگ ها محلی به محل مورد نظر ما هدایت شود . برای جمع آوری نمونه از انگشت نوزاد ویا فرد بالغ و یا پاشنه نوزاد می توانیم محل خون گیری را با آب 45 درجه گرم کنیم . اولین قطره ای که از مویرگ خارج می شود را باید دور بریزیم و سپس قطرات بعدی را روی تیوبی بریزیم که دارای هپارین لیوفیلیزه است . تنها نمونه خون جاری ، نمونه رضایت بخشی است . در زمان خون گیری دقت کنید که نمونه کمترین تماس را با هوا داشته باشد .

انتقال و انالیز نمونه باید در اسرع وقت انجام گیرد . پزشکانی که از گاز های خون و PH در زمینه مراقبت های حاد استفاده می کنند معمولا نیاز به سرعت بیشتر در بین زمان نمونه گیری و گزارش جواب دارند . حالت ایده آل ان است که نمونه هیچ وقت بعد از گرفته شدن ، نگهداری نشود هر چند که تاخیر یک ساعته به میزان خیلی کمتری در میزان گاز های خون اثر می گذارد . PH خون طبیعی در دمای 37 درجه 0.04 تا 0.08 در ساعت  و در دمای 22 درجه 0.02 تا 0.03 در ساعت و در دمای 4 درجه سانتی گراد ، کمتر از 0.01 در ساعت ، کاهش میابد . کاهش در PH متانسب با کاهش گلوکز و افزایش معادل لاکتات است . فشار دی اکسید کربن در دمای 37 درجه 5 mm Hg/hr ، در دمای 22 درجه 1 mm Hg/hr و در دمای 2 تا 4 درجه فقط 0.5 mm Hghr افزایش میابد . گلیکولیز در لوکوسیت ها ، رتیکولوسیت ها و پلاکت ها اولین علت افزایش مقدار فشار دی اکسید کربن است . در خون تازه گرفته شده در شرایط بی هوازی فشار اکسیژن طبیعی است اما تنفس سلولی باعث می شود که میزان فشار اکسیژن 2 mm Hg/hr در دمای اتاق و 5 تا 10 mm Hg/hr  دردمای 37 درجه کاهش یابد . اثزات نامطلوب گلیکولیز و تنفس بر روی فشار اکسیژن و دی اکسید کربن و  PH را می توان با انجام تست در عرض سی دقیقه به حداقل رساند . اگر شرایط آزمایش و آزمایش کننده باعث تاخیر شود باید در اسرع وقت ،  سرنگ و یا لوله حاوی خون در مخلوطی از آب و یخ غوطه ور شود در این شرایط گلیکولیز متوقف می شود و تغییرات بسیار ناچیز خواهند بود .

تغییرات کوچک در مقادیر  به علت تاخیر در انجام ازمایش مورد انتظار است اما در حالتی که مقایر گلبول های سفید (WBC) طبیعی و یا مقداری افزایش یافته باشند . گلیکولیز و نتایج حاصل ان بر فشار اکسیژن و دی کسید کربن و PH با افزایش WBC هامشخص می شود مانند حالاتی که در لوسمی ها رخ می دهد زمانی که فشار اکسیژن  به سرعت در عرض چند دقیقه  کم می شود .برای اندازه گیری خون از دستگاه هم می توانیم استفاده کنیم که در ادامه مطالب در چند روز آینده بحث خواهیم کرد . موفق باشید . منتظر نظرات شما هستیم .

مطالب مرتبط :

    + نوشته شده در  چهارشنبه 1388/10/30ساعت 21:22  توسط امیر  | 

    Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...